Ahmet Fatih Şen- Özel Haber- Bornova, İzmir’in kalbinde yalnızca coğrafi bir konum değil, aynı zamanda binlerce yıla dayanan, katman katman işlenmiş bir kültür ve tarih mozaiğidir. Adının anlamı ve kökeni hakkında farklı teoriler, bu topraklardan gelip geçen medeniyetlerin izlerini taşır . Günümüzden tam 8500 yıl önce ilk yerleşimcilere ev sahipliği yapan bu verimli ova, sadece İzmir’in değil, tüm Ege Bölgesi’nin bilinen en eski yaşam alanı olma özelliğini taşır .
BİR İSMİN BİNLERCE YILLIK YOLCULUĞU: PRİNOBARİS’DEN BORNOVA’YA
Bornova isminin kökenine dair en eski ve dikkat çekici teori, kaba meşe ağacı anlamına gelen Prinobaris kelimesine dayanır . Tarihçi Bilge Umar ve Prof. Dr. Ersin Doğer gibi araştırmacılar, eski kayıtlarda rastlanan bu ifadenin, yüzyıllar içinde söyleniş değişikliklerine uğrayarak önce Burunabar, sonrasında ise bugünkü Bornova halini aldığını öne sürer . Bu teori, bölgenin antik dönemdeki yoğun bitki örtüsüne de işaret eder.
COĞRAFİ BİR TANIM: BURUNOVA TEORİSİ
Halk arasında en yaygın kabul gören açıklama ise ismin, bölgenin coğrafi şeklinden geldiği yönündedir. Tarihçi Mübahat Kütükoğlu’nun da desteklediği bu görüşe göre, Bornova’nın ovaya doğru uzanan bir burun şeklindeki çıkıntı üzerinde kurulmuş olması, başlangıçta Burunova olarak anılmasına neden oldu . Zamanla, Burunova kelimesi Burnova‘ya, oradan da bugün kullandığımız Bornova haline evrildi .
TARİHİ BİR PERSPEKTİF: BİRUNABAD VE DIŞ ŞEHİR
Osmanlı dönemi kayıtlarında sıklıkla Birunabad olarak geçen isim, Farsça kökenlidir . “Birun” dış, “abad” ise şehir veya yerleşim yeri anlamına gelir; yani “Dış Şehir”. Prof. Dr. Hasan Mert’in derlediği çalışmalarda, bu ismin ya İran Kralı Dara tarafından verildiği ya da Bîruniler adlı bir Türk boyunun buraya yerleşmesinden kaynaklandığı belirtilir . Seyyah Evliya Çelebi de seyahatnamesinde bu görüşe yer vermiştir .
LEVANTENLERDEN KURTULUŞA: BORNOVA’NIN MODERN TARİHİ
19. yüzyılda, özellikle 1865’te demiryolunun gelişiyle, Bornova İzmirli zengin Levanten aileler için gözde bir sayfiye yerine dönüştü . Peterson, Paggy, Pandespanian gibi muhteşem köşkler bu dönemde inşa edildi . İzmir’in kurtuluş günü olan 9 Eylül 1922‘de, Mustafa Kemal Atatürk komutasındaki Türk ordusu, Bornova üzerindeki Belkahve sırtlarından şehre giriş yaptı . Kurtuluşun ardından, 1924 Nüfus Mübadelesi ile bölgenin nüfus dokusu değişti; Girit, Kavalalı ve Yugoslavya göçmenleri Bornova’ya yerleşerek yeni bir hayat kurdu . İlçe, 1 Nisan 1958 tarihinde resmen ilçe statüsüne kavuştu . Bugün, Ege Üniversitesi ana kampüsüne ev sahipliği yapması ve canlı sosyal yaşamıyla İzmir’in dinamik merkezlerinden biri olmaya devam ediyor .
